LIVING TANGLE: Samenleven vandaag en morgen
Ecologie, het Antropoceen en duurzaamheid in de hedendaagse kunstpraktijk
Afstudeerscriptie | Albertina Academie voor Schone Kunsten van Turijn | 2024
In het Antropoceen is de relatie van de mensheid met de planeet – en met de talloze andere soorten waarmee zij deze deelt – onmogelijk nog te negeren. Dit proefschrift onderzoekt welke rol hedendaagse kunst kan spelen in die confrontatie: door de ecologische crisis in beeld te brengen en actief bij te dragen aan een herdefiniëring van hoe wij onze plaats begrijpen binnen wat het een „levende kluwen” noemt – een onderling verbonden, onderling afhankelijk web van menselijk en meer-dan-menselijk leven. Het onderzoek koppelt tien hedendaagse kunstwerken aan vijf thematische hoofdstukken, die elk zijn opgebouwd rond een andere manier om met de meer-dan-menselijke wereld om te gaan: deze beschermen, erin overleven, deze vormgeven, deze helen en er verbinding doorheen maken. Op basis van ecologische filosofie, kunstgeschiedenis en biomimicry onderzoekt het proefschrift hoe deze kunstenaars ecologisch denken, zorg en samenwerking gebruiken om nieuwe vormen van coëxistentie vorm te geven.
ONDERZOEKSVRAAG
Hoe kunnen artistieke creatieve processen, visuele cultuur en de interpretatie daarvan onze perceptie van een gedeelde planeet en onze relaties met andere soorten beïnvloeden?
KUNST IN HET ANTROPOCEEN
Het Antropoceen duidt zowel op een geologische als op een culturele toestand: een tijdperk waarin menselijke activiteit een bepalende kracht op aarde is geworden en waarin die kracht nieuwe manieren van denken vereist, niet alleen nieuw beleid. Het proefschrift plaatst hedendaagse eco-kunst binnen deze verschuiving, traceert de wortels en ambities ervan, en grijpt terug op James Lovelocks concept van Gaia — de aarde opgevat als een levend, zelfregulerend systeem in plaats van een passieve hulpbron — om antropocentrische aannames ter discussie te stellen. Biomimicry, of wat in dit proefschrift ‘natuurlijk genie’ wordt genoemd, voegt daar nog een dimensie aan toe: het idee dat menselijk ontwerp zou kunnen leren van de intelligentie die al in de natuurlijke wereld aan het werk is, in plaats van deze te domineren. Samen pleiten deze ideeën voor een ecocentrisch perspectief waarin alle levensvormen op zichzelf waarde hebben.
PROTECT. Een toevluchtsoord voor een microwereld
In het proefschrift worden ‘Parc Henri Matisse’ van Gilles Clément en ‘Sanctuarium’ van herman de vries geïnterpreteerd als pogingen om grond te reserveren voor de natuur in plaats van voor mensen. In het park van Clément ligt een ontoegankelijk eiland van beton en stedelijk puin midden in een verder openbare ruimte, dat opzettelijk onbebouwd is gelaten als toevluchtsoord voor wilde dieren binnen de stad. Beide werken vragen wat het betekent om een stuk land te beschermen door de mens de toegang ertoe te ontzeggen, en welke mogelijkheden die terugtrekking biedt voor andere levensvormen.
Gilles Clément, het eiland Derborence, Parc Henri Matisse, Lille (Frankrijk), 2017
Herman de Vries, Sanctuary, Münster (Duitsland), 1997
SURVIVE. Een kunstmatige omgeving
Hier nemen Mark Dions ‘Neukom Vivarium’ en Nick Laessings ‘Plant Orbiter’ de vorm aan van gebouwde omgevingen die zijn ontworpen om het leven in stand te houden zodra het niet langer op eigen kracht kan overleven. Dions werk omhult een ontbindende hemlockboom in een kas die de oorspronkelijke boshabitat nabootst, waardoor verval en hergroei zichtbaar en continu worden. Het hoofdstuk beschrijft deze werken als zowel toevluchtsoorden als leerruimtes: kunstmatige werelden die leven in stand houden binnen landschappen die al door menselijke aanwezigheid zijn hervormd.
Mark Dion, Neukom Vivarium, Olympuc Sculpture Park, Seattle (VS), 2006 – heden
Nick Laessing, Plant Orbiter, Delfina Foundation, Londen, 2019. Foto: Tim Bowditch
SHAPE. De domesticatie van de aarde
Zowel Maya Lins ‘Storm King Wavefield’ als Robert Morris’ ‘Untitled Earthwork ( Johnson Pit #30)’ maken gebruik van landkunst om het vormgeven van het terrein zelf tot het onderwerp van het werk te maken. Waar Lins golvende landschapskunst door een weloverwogen ontwerp natuurlijke vormen oproept, herwint Morris een voormalige grindgroeve en verandert hij een litteken van grondwinning in een gebeeldhouwd landschap. In dit hoofdstuk wordt nagedacht over wat het betekent om een landschap fysiek vorm te geven, en of dit nog steeds een daad van zorg kan zijn in plaats van controle.
Maya Lin, Storm King Wavefield, 240.000 vierkante voet, Storm King Art Center, New Windsor (VS), 2007 – heden. Foto: Jerry Thompson, met dank aan Storm King Art Center
Robert Morris, Earthwork zonder titel (Johnson Pit #30), Kent Valley (VS), 1978 – heden. Foto: Joe Freeman
HEAL. De kracht van de natuur
Zowel ‘Revival Field’ van Mel Chin als ‘Prima Lingua’ van Jackie Brookner zetten planten in als actieve factoren voor bodemsanering. In het project van Chin worden hyperaccumulatorsoorten gebruikt om zware metalen uit verontreinigde grond te onttrekken, waardoor een giftige stortplaats wordt omgevormd tot een functionerend ecologisch experiment. In dit hoofdstuk worden deze werken gepresenteerd als bewijs dat de natuur zelf — en niet alleen menselijk ingrijpen — het herstelmechanisme kan zijn, waarbij kunstenaars eerder als facilitators van dat proces fungeren dan als degenen die het proces sturen.
Mel Chin, Revival Field, Saint Paul (VS), 1990 – heden. Met dank aan: Walker Art Center Library & Archives
Jackie Brookner, Prima Lingua, beton, vulkanisch gesteente, mossen, varens, moerasplanten, The Plaza Cultural Community Garden, Manhattan (VS).
CONNECT. Een sociale tuin aanleggen
Het laatste hoofdstuk gaat over Zheng Bo’s ‘Eco-socialist Garden’ en ‘Libera Scuola del Giardino’ van MyVillages/Wepke Feenstra, projecten die tuinieren beschouwen als een collectieve en politieke daad in plaats van een privé-aangelegenheid. Beide projecten gebruiken de gezamenlijke inspanning van het onderhouden van een tuin om relaties op te bouwen tussen mensen onderling, en tussen mensen en het land dat zij bewerken. Dit slothoofdstuk positioneert tuinieren als de meest directe vorm van de ‘groviglio vivente’: verbinding die tot stand komt door praktische, dagelijkse zorg.
Zheng Bo, Eco-socialist Garden, NYU Shanghai Workshop Institute of Contemporary Arts, Shanghai 2019
MyVillages/Wapke Feenstra Gratis workshop Tuinschool_56 / Herbarium PAV, Turijn 2016
EEN LANGZAMERE, MEER OP WEDERZIJDSE BASIS GEBASEERDE RELATIE
De natuur is uit balans geraakt. De antropocentrische cultuur heeft generaties lang genegeerd hoe nauw verweven het leven op aarde werkelijk is, en heeft zowel de ecologische complexiteit als de menselijke diversiteit teruggebracht tot één enkel, schadelijk idee van vooruitgang. Maar de schade is niet onomkeerbaar. We hebben het vermogen om meer te herstellen dan we hebben vernietigd; we hebben alleen de juiste waarden nodig om dat te realiseren. Kunst kan ons daarbij helpen: niet als decoratie, maar als een praktisch hulpmiddel om mensen weer in contact te brengen met de natuur en ons een beeld te vormen van wat de toekomst brengt.
Het proefschrift sluit af met het plantenrijk als een model waaruit we kunnen leren — zijn geduld, zijn zelfvoorziening, zijn weigering om vooruitgang omwille van de vooruitgang na te jagen. In navolging van De Précy eindigt het met een beeld in plaats van een betoog: het openen van de poort van een tuin is een kleine, symbolische handeling waarmee we een langzamer, authentieker tijdsbesef binnentreden, een besef dat ook van ons is, als we onszelf toestaan het ons weer te herinneren.